Nếu bạn đang có một mảnh đất và không biết đặt nhà, đặt vườn, đặt lối đi ở đâu cho hợp lý, bài này giải quyết đúng vấn đề đó. Quy hoạch phân khu tốt giúp nhà vườn dễ chăm, tiết kiệm công đi lại, tránh cây tranh nắng và tránh sửa đi sửa lại tốn kém. Đọc xong bạn sẽ có khung phân khu và các bước làm cụ thể.
Vì sao phải phân khu trước khi trồng
Phần lớn nhà vườn hỏng ngay từ bước bố trí, không phải do trồng sai cây. Đất chỉ có một, nhưng nhu cầu thì nhiều: chỗ ở, chỗ trồng, chỗ để dụng cụ, lối đi, chỗ chứa nước. Nếu trồng theo cảm hứng, sau vài năm cây lớn sẽ che nhà, rễ ăn vào móng, lối đi thành đường lầy. Lúc đó sửa rất tốn công và tiền.
Phân khu là chia mảnh đất thành các vùng chức năng rõ ràng, dựa trên ba yếu tố cố định: hướng nắng, hướng gió và địa hình cao thấp. Ba yếu tố này bạn gần như không đổi được, nên phải bố trí công trình và cây theo chúng, chứ không ngược lại.
Bốn khu cơ bản của một nhà vườn
1. Khu ở và sân sinh hoạt
Đặt ở nơi cao ráo, thoát nước tốt, gần cổng để tiện ra vào. Ở miền có nắng gắt buổi chiều, tránh để mặt kính lớn quay hướng Tây. Chừa sân đủ rộng phía trước để phơi, để xe, làm chỗ nghỉ.
2. Khu trồng chính
Ưu tiên phần đất nhiều nắng nhất, thường là hướng Đông và Nam, vì hầu hết cây ăn trái và rau cần tối thiểu 6 giờ nắng. Cây cao đặt phía Bắc hoặc Tây của luống để không đổ bóng lên cây thấp. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất mà nhiều người bỏ qua.
3. Khu phụ trợ
Gồm nhà kho, chỗ ủ phân, chỗ để nước, khu ươm cây. Nên gom lại một góc gần khu trồng để đỡ xách đồ đi xa, nhưng cuối hướng gió so với nhà ở để mùi phân ủ không bay vào.
4. Lối đi và vùng đệm
Lối đi chính rộng tối thiểu để đẩy được xe rùa. Hàng rào cây xanh hoặc hàng cây chắn gió đặt ở phía đón gió mạnh, vừa che chắn vừa làm ranh giới.
Nguyên tắc bố trí theo tần suất chăm sóc
Một mẹo thực dụng: cây và khu nào bạn phải chăm hằng ngày thì đặt gần nhà nhất. Rau ăn lá, cây gia vị, cây con mới trồng cần tưới và hái thường xuyên nên để sát bếp. Cây ăn trái lâu năm ít chăm hơn thì đặt xa hơn. Vườn rừng hoặc cây lấy gỗ ít động tới nhất đặt ngoài cùng. Cách này giảm đáng kể quãng đường đi lại mỗi ngày.
Ví dụ thực tế: mảnh 500m² hình chữ nhật
Giả sử đất dài theo hướng Bắc Nam, cổng ở phía Nam. Cách bố trí hợp lý: nhà và sân đặt phía Nam gần cổng, trên nền cao. Kế đó là giàn rau và cây gia vị ngay cạnh bếp. Giữa vườn là luống cây ăn trái tán vừa như ổi, mít, chanh, xếp cây cao dồn về phía Bắc. Góc Tây Bắc cuối gió đặt khu ủ phân và kho. Dọc ranh phía Đông Bắc đón gió mạnh trồng một hàng cây chắn gió. Lối đi xương sống chạy dọc giữa vườn, các lối nhánh rẽ vào từng luống. Bố cục này để mọi khu đều tiếp cận được mà không giẫm lên luống.
Sai lầm thường gặp và cách sửa
- Trồng cây to sát nhà: vài năm sau che sáng, rễ phá móng, lá rụng nghẹt máng. Sửa: giữ cây thân gỗ lớn cách công trình một khoảng bằng đường kính tán trưởng thành dự kiến.
- Không chừa lối đi đủ rộng: khi cây lớn, tán khép lại là không đẩy nổi xe rùa. Sửa: định tuyến lối đi và giữ chiều rộng ngay từ đầu, đừng lấn để trồng thêm.
- Đặt khu ủ phân đầu hướng gió: mùi bay thẳng vào nhà. Sửa: dời về cuối hướng gió, có thể trồng cây che.
- Phân khu cứng nhắc, không chừa chỗ mở rộng: muốn thêm cây mà hết đất. Sửa: chừa sẵn một khu dự phòng, ban đầu trồng cây ngắn ngày.
- Bỏ qua hướng thoát nước: chỗ trũng đọng nước làm úng rễ. Sửa: khảo sát độ dốc, đặt khu trồng chịu úng kém ở nơi cao.
Các bước làm cụ thể
- Vẽ sơ đồ mảnh đất theo tỉ lệ, ghi rõ hướng Bắc và cổng.
- Đánh dấu hướng nắng cả ngày và hướng gió mạnh theo mùa.
- Quan sát chỗ cao chỗ thấp và đường nước chảy sau một trận mưa.
- Khoanh bốn khu: ở, trồng chính, phụ trợ, lối đi và vùng đệm.
- Đặt khu chăm nhiều gần nhà, khu ít chăm ra ngoài.
- Chừa một khu dự phòng để mở rộng.
- Cắm cọc thực địa, đi thử các lối trước khi trồng cố định.
Kết luận
Phân khu là bản lề của cả nhà vườn. Bước tiếp theo bạn nên làm ngay hôm nay: ra thực địa, cắm cọc bốn khu theo sơ đồ và đi thử các lối trong một buổi. Chỉnh cho thuận chân rồi mới trồng, bạn sẽ tiết kiệm được nhiều năm sửa sai.
Câu hỏi thường gặp
Đất nhỏ dưới 200m² có cần phân khu không?
Có, thậm chí càng cần. Đất nhỏ mọi thứ chen nhau nên bố trí sai là thấy bất tiện ngay. Với đất nhỏ, ưu tiên khu ở và khu rau gần bếp, tận dụng trồng theo chiều đứng và giàn leo để tiết kiệm mặt bằng.
Nên trồng cây trước hay xây nhà trước?
Nên chốt vị trí nhà và lối đi trước vì đó là phần khó dời. Sau đó mới bố trí cây quanh khung cố định đó. Nếu trồng cây lớn trước rồi mới quyết chỗ xây, dễ phải chặt bỏ cây đã lớn.
Làm sao biết hướng gió mạnh ở khu đất của mình?
Quan sát tại chỗ trong vài thời điểm, hỏi người dân sống lâu năm quanh đó, và để ý hướng cây cối tự nhiên nghiêng theo. Ở nhiều vùng, gió mùa có hướng thịnh hành khá ổn định theo mùa.
Có nhất thiết phải có khu ủ phân không?
Không bắt buộc, nhưng rất nên có nếu bạn muốn tận dụng rác vườn và giảm chi phí phân bón. Nếu chưa làm, ít nhất hãy chừa sẵn một góc cuối hướng gió cho mục đích này về sau.